Onderwijs is elke dag anders maar kent toch ook een grote regelmaat. Docenten houden zich in het algemeen beter staande naarmate ze meer routines ontwikkelen. En toch blijven zij zitten met vragen die niet door hun routine zijn te beantwoorden en steeds blijven terugkomen. Of ze worden verrast door een nieuwe ervaring.
Intrigerende vragen
Ook schoolleiders komen dit soort vragen tegen in hun werk. We noemen dit intrigerende vragen. Ze brengen mensen als het ware op het puntje van hun stoel: ze zijn actueel, niet een-twee-drie op te lossen en net niet urgent genoeg om over een crisis te kunnen spreken.
Is die nieuwe lesmethode echt beter dan de oude? Hoe pak ik het pesten in mijn klas aan? Kan ik mijn collega aanspreken op zijn onverschilligheid? Hoe krijgen we op deze school een meer lerende cultuur?
Onderzoek de intrigerende vraag
De energie zit in die vraagstukken en zorgt ervoor dat mensen er uit zichzelf mee aan de slag gaan. Ze vormen daarmee vaak de start van een eigen studie (bijvoorbeeld evidence based onderzoek en actieonderzoek). Steeds vaker is zelf onderzoek doen en het gaandeweg ontwikkelen van onderzoeksvaardigheden onderdeel van het werk in scholen. Wat kan dat opleveren? We onderscheiden drie typen opbrengsten. Het kan:
1. Een doel op zichzelf zijn: het bevredigt de eigen nieuwsgierigheid en biedt ondersteuning in het omgaan met dilemma’s
2. Een middel zijn om meerdere perspectieven op een en hetzelfde vraagstuk te krijgen, waardoor nieuwe en verrassende inzichten kunnen ontstaan
3. Een methode zijn om tot uitspraken en conclusies te komen die plausibel zijn.
Werken in een netwerk
Door een voortdurend beroep op routinematig handelen is het niet altijd mogelijk om afstand te nemen van de dagelijkse hectiek van de werkvloer. Daarom kan het verstandig zijn om niet individueel maar met een groep of in een netwerk aan intrigerende vragen te werken. In de bijeenkomsten is wel gelegenheid om bewust afstand te nemen. Hierdoor ontstaat ruimte voor reflectie. Reflectie op het eigen leerproces is nodig om de leeromgeving beter te laten functioneren. Leren is geen doel op zich, maar een middel om de intrigerende praktijkvraagstukken te hanteren en er verder mee te komen.
Netwerk rond een intrigerende vraag
Een netwerk of community of practice vormt zich vaak rond een intrigerende vraag waaraan mensen zich verbinden. Ieder heeft een eigen invalshoek of belang bij de vraag. Hoewel de initiatiefnemer, bijvoorbeeld een convenor, een centrale vraag kan voorstellen, dient het hele netwerk zich die vraag eigen te maken. Dit houdt vaak in dat de vraag opnieuw wordt geformuleerd. Samen werken aan een vraagstuk is succesrijk wanneer aan een aantal voorwaarden is voldaan. Een goede facilitator, bijvoorbeeld laat zich sturen door de leeragenda die de deelnemers gezamenlijk opstellen. Zo blijft de vraag voor alle deelnemers intrigerend. Een vraag waar iedereen zich de eigenaar van voelt, heeft een intrigerende en productieve uitwerking. Mensen staan te popelen om mee te doen en dat is voor collectief leren een belangrijke motor. De aanwezigheid van verschillende disciplines en de uitwisseling tussen theorie en praktijk, bijvoorbeeld in transdisciplinair onderzoek, kan extra motiverend werken, maar draagt ook een risico in zich. Wanneer de vraag voor (sommige) deelnemers haar aantrekkingskracht verliest, ebt de motivatie weg. De vraag is dan toch niet een gemeenschappelijke vraag.